Zespół suchego oka wyzwanie współczesnej optometrii

Jedno z najczęściej występujących zaburzeń powierzchni oka, z którym pacjenci zgłaszają się do gabinetów okulistycznych i optometrycznych, to zespół suchego oka.

Objawy bywają niespecyficzne, a leczenie wymaga indywidualnego podejścia i dobrej współpracy pacjenta ze specjalistą.

Szacuje się, że zespół suchego oka dotyka około 20% dorosłej populacji w Polsce, a częstość występowania znacząco rośnie wraz z wiekiem, sięgając 30% wśród osób po 50. roku życia.

Początkowe symptomy tej dolegliwości obejmują: nieprzyjemne swędzenie lub pieczenie oczu, przejściowe pogorszenie ostrości widzenia, sklejanie powiek po przebudzeniu, światłowstręt, a także nadmierne łzawienie, będące naturalną reakcją obronną oka na podrażnienie.

Zespół suchego oka (ZSO) to jedno z najczęściej diagnozowanych schorzeń okulistycznych XXI wieku, dotykające pacjentów w każdym wieku i coraz częściej zgłaszane w gabinetach optycznych. Wieloczynnikowa natura tej choroby, jej przewlekły przebieg oraz wpływ na jakość życia sprawiają, że optycy i optometryści muszą być przygotowani zarówno do skutecznej diagnostyki, jak i do prowadzenia kompleksowej terapii. Jak rozpoznać zespół suchego oka, jakie są przyczyny jego występowania, najczęstsze, objawy i aktualne strategie postępowania? Między innymi na te pytania odpowiadamy w poniższym artykule.

Czym jest zespół suchego oka?

Zespół suchego oka (ang. dry eye disease, DED) to przewlekłe, wieloczynnikowe schorzenie powierzchni oka, charakteryzujące się zaburzeniem stabilności filmu łzowego oraz towarzyszącym stanem zapalnym. W efekcie dochodzi do uszkodzenia struktur powierzchniowych oka, co może prowadzić do pogorszenia komfortu widzenia, a nawet do upośledzenia ostrości wzroku1.

Etiologia i czynniki ryzyka

Przyczyny ZSO są złożone i obejmują zarówno czynniki endogenne (np. dysfunkcje gruczołów Meiboma, choroby autoimmunologiczne, zaburzenia hormonalne), jak i egzogenne (klimatyzacja, długotrwała praca przy komputerze, zanieczyszczenie powietrza, noszenie soczewek kontaktowych). Do rozwoju choroby przyczyniają się także niektóre leki, w tym krople do oczu zawierające konserwanty oraz preparaty ogólnoustrojowe2.

Objawy kliniczne

Na zespół suchego oka cierpi około 20% dorosłych Polaków. Wśród osób po 50. roku życia odsetek ten wzrasta do 30%3. Pierwszymi objawami mogą być: swędzenie lub pieczenie oczu, przejściowe pogorszenie ostrości widzenia, szczególnie pod koniec dnia lub podczas pracy przy ekranie, sklejanie powiek po przebudzeniu, światłowstręt, a nawet – paradoksalnie – nadmierne łzawienie (jako reakcja na podrażnienie).

Objawy te mają często charakter przewlekły i mogą znacząco obniżać jakość życia. Wiele osób obserwujących je u siebie zgłasza się w pierwszej kolejności do optyka z prośbą o dobranie okularów do pracy przy monitorze. Sądzą, że przyczyną jest nadmierne narażenie na światło emitowane przez monitor i liczą na poprawę po zastosowaniu filtra światła niebieskiego.

Częściowo mają rację, ponieważ intensywne światło i długotrwała praca przy komputerze faktycznie zwiększają ryzyko wystąpienia zespołu suchego oka. Warto jednak podkreślić, że zastosowanie filtrów, a nawet skrócenie czasu pracy przy monitorze mogą już nie wystarczyć. Wczesne rozpoznanie ZSO umożliwia szybkie rozpoczęcie leczenia. Dzięki temu pacjenci unikają dyskomfortu, objawy nie nasilają się, maleje też ryzyko wystąpienia powikłań: ubytków i innych uszkodzeń rogówki, przymgleń, owrzodzeń. Najlepiej, jeśli precyzyjną diagnozę pacjent usłyszy tam, gdzie będzie szukał porady w pierwszej kolejności, np. w gabinecie salonu optycznego.

Wczesna identyfikacja objawów ZSO oraz edukacja pacjenta są kluczowe dla skutecznego leczenia i zapobiegania powikłaniom. Optyk powinien nie tylko rozpoznawać objawy ZSO, ale również doradzać w zakresie profilaktyki, doboru odpowiednich preparatów nawilżających oraz – w razie potrzeby – kierować pacjenta do specjalisty.

Diagnostyka

Podstawą rozpoznania ZSO jest dokładny wywiad oraz badanie obejmujące ocenę filmu łzowego (test Schirmera, czas przerwania filmu łzowego – BUT), barwienie powierzchni oka oraz ocenę gruczołów Meiboma. W codziennej praktyce optycznej coraz częściej wykorzystuje się także nowoczesne narzędzia diagnostyczne, takie jak meibografia czy pomiar osmolarności łez. Obecnie na rynku dostępnych jest wiele przyrządów diagnostycznych ułatwiających rozpoznanie zespołu suchego oka, dokumentowanie przebiegu choroby i postępów leczenia.

Analizatory przenośne

Interesującą propozycją dla lekarzy i salonów poszukujących przystępnych cenowo rozwiązań mogą być analizatory gruczołów Meiboma wykonywane w postaci przystawek do urządzeń przenośnych, np. tabletów4. Takie urządzenie składa się z układu optycznego i przetwornika obrazu o wysokiej rozdzielczości i jakości odwzorowania. Obraz i dane pomiarowe są przekazywane do programów zainstalowanych na tablecie. Tam następuje obróbka i rejestracja obrazu. Oprogramowanie wspomaga diagnostę, zaznaczając na zdjęciu obszar prawdopodobnego uszkodzenia gruczołów, oblicza również jego powierzchnię. Takie rozwiązanie jest ciekawe także dlatego, że dysponując jednym tabletem, można używać wielu przystawek diagnostycznych.

Analizatory stacjonarne

Stacjonarne przyrządy diagnostyczne o rozbudowanych funkcjach diagnostycznych także coraz częściej są wyposażane w narzędzia umożliwiające szybkie i precyzyjne diagnozowanie zespołu suchego oka. W zależności od strategii rynkowej producenta mogą to być narzędzia wbudowane w analizator fabrycznie albo dostępne jako opcja po zainstalowaniu dodatkowego (zakupionego osobno) pakietu oprogramowania. Do użytecznych narzędzi należy między innymi nieinwazyjny pomiar czasu przerwania filmu łzowego.

Pomiar osmolarności filmu łzowego

Przyczyn zespołu suchego oka można upatrywać nie tylko w zmniejszeniu powierzchni czynnych gruczołów Meiboma. Ważnym czynnikiem diagnostycznym jest również skład chemiczny łez. Można go ustalić przy pomocy analizatora osmolarności filmu łzowego. Pomiar jest całkowicie automatyczny, objętość materiału jest rzędu nanolitra, a pobiera się go z brzegu powieki pacjenta.

Przystawki do lampy szczelinowej

Przystawki montowane na lampach szczelinowych umożliwiają wykonanie obszernego zestawu badań, w tym między innymi jakościowej i ilościowej oceny warstwy lipidowej filmu łzowego, pomiaru dolnej warstwy łzowej, oceny stabilności i regularności filmu łzowego oraz oceny regularności powierzchni rogówki.

Przystawki mogą posiadać własne źródło światła o parametrach bardziej sprzyjających badaniu niż wbudowane oświetlenie lampy szczelinowej. W sytuacji, gdy lampa szczelinowa wykorzystuje żarówkę halogenową, zastąpienie jej zimnym światłem ze źródła LED zwiększa komfort pacjenta, ponieważ nie powoduje przesuszenia rogówki.

Przystawki można stosować zarówno z lampami szczelinowymi tradycyjnymi, jak i cyfrowymi, rejestrującymi zdjęcia i filmy wysokiej jakości. Warto rozważyć taki zakup, jeśli salon ma dobrej jakości lampę szczelinową, która nie będzie wymieniana przez co najmniej kilka lat.

Przyrządy zintegrowane z lampą szczelinową

Wybierając nową lampę szczelinową, można pokusić się o zakup modelu z wbudowanym osprzętem do badania zespołu suchego oka. Taki przyrząd posiada wszystkie cechy wysokiej jakości lampy szczelinowej, a dodatkowo ma zainstalowany osprzęt do wykonywania zestawu badań w kierunku ZSO, co umożliwia:

badanie wysokości menisku łzowego,
nieniwazyjne badanie czasu przerwania filmu łzowego,
ocenę zaczerwienienia spojówki,
pomiar grubości warstwy lipidowej,
ocenę brzegów powiek,
obserwację wybarwienia rogówki fluoresceiną,
pomiar NIBUT.

Ocena urządzenia przed zakupem powinna obejmować różne istotne cechy, także te podstawowe dla lampy szczelinowej: wygodę pacjenta, ergonomię, łatwość sterowania, stabilność. Urządzenia wysokiej klasy spisują się doskonale zarówno w zastosowaniach podstawowych, jak i rozszerzonych.

Rola optyka w edukacji pacjenta

Zespół suchego oka to schorzenie o rosnącym znaczeniu społecznym i klinicznym. Kompleksowa opieka nad pacjentem wymaga od optyka znajomości aktualnych standardów diagnostycznych i terapeutycznych oraz umiejętności prowadzenia edukacji zdrowotnej. Tylko takie podejście zapewni pacjentom realną poprawę komfortu życia i ochronę zdrowia oczu.

Optyk, jako pierwszy punkt kontaktu z osobą mającą objawy suchego oka, powinien odgrywać również istotną rolę w edukacji klienta. Należy zwrócić uwagę na właściwą higienę powiek, regularne przerwy podczas pracy wzrokowej, odpowiednie nawilżenie pomieszczeń oraz świadome stosowanie kosmetyków w okolicach oczu. Pamiętajmy, że rola optyka nie ogranicza się dziś wyłącznie do sprzedaży okularów – to także doradztwo i troska o zdrowie wzroku. Dlatego warto znać oraz rozpoznawać symptomy ZSO i aktywnie wspierać klientów w szukaniu skutecznych rozwiązań.

https://feniksmedia.pl/publikacje/Optyk_Polski/86/102/

Piotr Kołaczek

autor specjalizuje się w tematyce naukowo-technicznej oraz w artykułach przybliżających wykorzystywanie nowych technologii i innowacyjnych rozwiązań m.in. w branży optycznej