Pierwsza to przyrządy o tradycyjnej konstrukcji, modyfikowane przy zastosowaniu nowoczesnych technologii. Są to najczęściej urządzenia służące do wykonywania jednego rodzaju badania, bardzo precyzyjne, wymagające doskonałej znajomości zarówno fizjologii, jak i fizyki zjawisk będących przedmiotem pomiaru. Obszar ich zastosowań to przede wszystkim badania kliniczne i szkolenie specjalistów. Można by je nazwać przyrządami referencyjnymi. Do tej grupy należą m.in.: wysokiej jakości lampy szczelinowe wyposażone w źródła światła LED (zamiast tradycyjnych żarówek), oftalmoskopy pośrednie i bezpośrednie czy przyrządy do pomiaru rozstawu źrenic.
Druga linia produktów to przyrządy uniwersalne, wysoko zautomatyzowane, ułatwiające wykonanie miarodajnego badania w możliwie najkrótszym czasie i przy jak najmniejszym zaangażowaniu pacjenta. Często umożliwiają one jednoczesne badanie kilku (niekiedy wielu) parametrów oka. Ich obsługa wymaga przygotowania technicznego i przeszkolenia, ale automatyzacja badania i wsparcie diagnosty wstępną komputerową analizą parametrów sprawiają, że badanie może wykonać niemal każdy.
Dokładna interpretacja wyników badań może być odroczona i realizowana zdalnie – jeśli urządzenie zweryfikuje wynik badania i potwierdzi, że ma on pełną wartość diagnostyczną, to interpretujący go lekarz nie musi mieć bezpośredniego kontaktu z pacjentem – przynajmniej na etapie wstępnej diagnozy albo badania przesiewowego. Jeśli w grę wchodzi dobór skomplikowanych pomocy optycznych albo ustalenie strategii terapii inwazyjnej, wówczas kontakt z lekarzem jest nieodzowny.
Automatycznie i precyzyjnie
W grupie nowoczesnych, automatycznych, wszechstronnych przyrządów optycznych i optometrycznych można zauważyć dość ciekawy trend: coraz większą rolę odgrywa w nich analiza obrazu uzyskanego w zakresie światła widzialnego bądź bliskiej podczerwieni, a konstruktorzy i inżynierowie starają się unikać metod diagnostycznych wymagających kontaktu jakiejkolwiek części urządzenia z gałką oczną. Widać to na przykładzie urządzeń do biometrii oka.
Jest to bardzo przydatne badanie umożliwiające jednoczesne zmierzenie parametrów takich jak:
- długość osiowa gałki ocznej,
- grubość soczewki,
- grubość rogówki,
- głębokość komory przedniej.
Z punktu widzenia okulisty badanie jest cenne, gdyż ułatwia precyzyjny dobór metody i strategii leczenia, a następnie ocenę skuteczności terapii i regresji lub postępu choroby. Jest przy tym mało uciążliwe z perspektywy pacjenta, choć wymaga jego współpracy, zwłaszcza pozostawania przez pewien czas w bezruchu.
Jedna z rozpowszechnionych odmian tego badania wykorzystuje fale ultradźwiękowe. Jest to badanie kontaktowe, ponieważ głowica, w której jest zabudowany przetwornik ultradźwiękowy, musi dotykać gałki ocznej. Wymaga to miejscowego znieczulenia, co wydłuża czas przygotowania pacjenta do badania. Kontakt z gałką oczną oznacza, że osoba badająca powinna być delikatna i bardzo sprawna manualnie. Nie bez znaczenia jest również konieczność zapewnienia aseptycznych warunków badania,
dezynfekcji głowicy itd. Niektórzy pacjenci źle znoszą takie sytuacje i unikają tego badania, nawet jeśli wiedzą, że jest ono istotne dla procesu leczenia.
Alternatywą jest badanie bezkontaktowe, polegające na analizie obrazu uzyskanego w zakresie promieniowania podczerwonego. Wymaga ono od pacjenta zachowania względnego spokoju i pozostawania przez pewien czas w bezruchu, ale nie jest związane z dotykaniem żadnej części oka.
Można je przeprowadzić bez znieczulenia miejscowego, choć niekiedy wskazane jest rozszerzenie źrenic.
Badanie OCT
Stosowana w badaniach biometrycznych metoda OTC (optyczna koherentna tomografia) wykorzystuje zjawisko odbijania się światła od struktur oka. Obraz zarejestrowany przez przetwornik o wysokiej rozdzielczości jest analizowany przez zainstalowane w urządzeniu oprogramowanie, a wynik otrzymywany jest od razu. Oprócz tego urządzenie ocenia otrzymane wyniki pomiarów i kontroluje, czy ich wartości mieszczą się w wiarygodnym przedziale. Jeśli zachodzi obawa, że wyniki są niemiarodajne
(np. gdy pacjent się poruszył albo ustawienia przyrządu nie były optymalne), badający otrzymuje odpowiedni komunikat i może powtórzyć badanie.
Badanie OCT jest dobrą alternatywą dla techniki USG, ale nie zastępuje jej całkowicie. Nie jest ono wystarczające m.in. w sytuacji, gdy struktury oka utraciły przezroczystość (np. w zaawansowanej postaci zaćmy). W takich przypadkach pozostaje badanie metodą USG. Warto w tym miejscu dodać, że na rynku dostępne są skanery OCT zintegrowane z aparatem ultrasonograficznym. Szczególnie dobrze sprawdzają się one w gabinetach, w których bada się osoby przed zabiegiem chirurgicznego usunięcia zaćmy albo laserowej (chirurgicznej) korekcji wzroku.
Sprzęt i oprogramowanie
Na urządzenia do biometrii oka wykorzystujące metody OCT lub USG należy spojrzeć jak na środowisko złożone ze sprzętu i oprogramowania, w którym warstwa sprzętowa dostarcza dane niezbędne do postawienia diagnozy. Od rozwiązań technicznych zastosowanych w konkretnym urządzeniu zależą parametry takie jak: rozdzielczość, stosunek sygnału do szumu, szybkość generowania obrazu czy zakres regulacji parametrów fizycznych.
Wybierając przyrząd diagnostyczny, trzeba wziąć pod uwagę wszystkie te parametry, a także kwestie związane z rozmiarami urządzenia i ergonomią. Należy jednak pamiętać o tym, że ostateczny wynik badania powstaje w wyniku przetwarzania obrazu przez część cyfrową urządzenia, od której zależą: interpretacja obrazu, dostępne pomiary, możliwość gromadzenia wyników w pamięci urządzenia i transmisji na serwer lub do tzw. chmury.
Możliwości techniczne urządzenia – w zależności od jego rodzaju i klasy – mogą umożliwiać pomiar parametrów takich jak:
- długość osiowa gałki ocznej
(AL – od ang. axial length), - grubość rogówki
(CCT – od ang. central corneal thicknes), - głębokość przedniej komory
(ACD – od ang. anterior chamber depth), - grubość soczewki
(LT – od ang. lens thickness), - odległość od rąbka do rąbka
(WTW – od ang. white-to-white), - wielkość źrenicy (P – od ang. pupil).
Na podstawie danych uzyskanych z pomiarów oprogramowanie pozwala na wykonanie różnych obliczeń, wizualizacji, pomocniczych kalkulacji czy też oceny wyników zgodnie ze standardami diagnostycznymi.
Wersja przeznaczona dla lekarza okulisty – zwłaszcza kwalifikującego pacjentów do zabiegów chirurgicznych – może wspierać także:
- badanie wysokiej krótkowzroczności,
- pomiar osiowy gałki ocznej,
- kalkulator IOL,
- edytor soczewek IOL,
- standard IOLcon.org.
Wersja dedykowana optometrystom, którzy potrzebują przede wszystkim narzędzia wspierającego dobór korekcji wzroku, może umożliwiać wykonanie badania wysokiej krótkowzroczności oraz pomiaru osiowego gałki ocznej, ale nie zawiera kalkulatora IOL.
Oprogramowanie
Oprogramowanie zazwyczaj można zmieniać, instalując dodatkowe, kupowane osobno moduły. Warto przy tym zwrócić uwagę na fakt, że producenci miewają różne polityki cenowe. Zamówienie pakietu oprogramowania w chwili zakupu urządzenia może być wyceniane inaczej niż aktualizacja rozszerzająca możliwości diagnostyczne już posiadanego przyrządu, przy czym nie ma uniwersalnej reguły pozwalającej wybrać korzystniejszy wariant w każdym przypadku. Dlatego tak ważny jest dobry kontakt z importerem czy dystrybutorem i wzajemne zaufanie.
Rynek urządzeń diagnostycznych nieustanie ewoluuje, choć zmiany nie są tak szybkie i widowiskowe, jak na rynku elektroniki „konsumenckiej”. Wynika to z większej złożoności urządzeń, konieczności uzyskiwania atestów dla kolejnych modyfikacji i możliwości nabywczych klientów, czyli salonów optycznych i gabinetów okulistycznych.
Najszybciej i najczęściej modyfikowanym składnikiem aparatury diagnostycznej jest oprogramowanie. Dobrze, jeśli producent urządzenia, które ma pracować w danym salonie, dba o swoich klientów, udostępniając regularne aktualizacje i wyceniając dodatkowe opcje tak, by nie były to ceny zaporowe, skłaniające raczej do zakupu nowego urządzenia. Jeśli to uwzględnimy, to nic nie stoi na przeszkodzie, żeby zaopatrywać się w nowoczesne urządzenia na rynku wtórnym. Maszyny te jeszcze przez długi czas nie „zestarzeją się” pod kątem technicznym i będą dobrze służyły, zwłaszcza optometrystom.
Piotr Kołaczek
autor specjalizuje się w tematyce naukowo-technicznej oraz w artykułach przybliżających wykorzystywanie nowych technologii i innowacyjnych rozwiązań m.in. w branży optycznej
