W patogenezie dominują: stres oksydacyjny, glikacja białek (AGEs), dysfunkcja mitochondrialna, mikronaczyniowe zaburzenia krążenia oraz przewlekła aktywacja cytokin zapalnych.
Siatkówka, ze swoim wysokim metabolizmem tlenowym, jest szczególnie podatna na uszkodzenia. Badania OCT-A i elektroretinografii wykazują subkliniczne nieprawidłowości nawet u osób z insulinoopornością bez jawnej cukrzycy, co podkreśla ważną rolę optometrysty we wczesnym wykrywaniu zmian.
Retinopatia cukrzycowa i obrzęk plamki
Międzynarodowa Federacja Diabetologiczna (ang. IDF – International Diabetes Federation) szacuje, że w 2019 roku na świecie żyło ok. 463 milionów dorosłych osób z cukrzycą, a do roku 2045 liczba ta może wzrosnąć do ok. 700 milionów. Aktualne dane z metaanalizy wskazują, że spośród osób z cukrzycą globalna częstość występowania retinopatii cukrzycowej (ang. diabetic retinopathy, DR) wynosi ok. 22,3% (95% CI 19,7–25,0%) – w 2020 roku ok. 103 milionów dorosłych miało retinopatię cukrzycową. Prognozy wskazują, że do 2045 roku liczba osób dotkniętych retinopatią cukrzycową może wzrosnąć do 160,5 milionów, z czego u około 44,8 milionów osób może wystąpić postać choroby zagrażająca widzeniu.
Starsze analizy wskazywały, że na świecie żyje około 93 milionów osób z retinopatią cukrzycową, co stanowi blisko jedną trzecią wszystkich osób chorujących na cukrzycę. Retinopatia cukrzycowa wciąż należy do najważniejszych możliwych do uniknięcia przyczyn utraty wzroku lub ślepoty u osób dorosłych w wieku produkcyjnym.
Dokładne, aktualne dane populacyjne dotyczące rozpowszechniania się retinopatii cukrzycowej w Polsce są ograniczone. W literaturze pojawiają się szacunkowe liczby, np. odniesienia do ok. 3 milionów osób chorych na cukrzycę w Polsce. W analizach epidemiologicznych często podaje się, że w grupie pacjentów z cukrzycą typu 1 retinopatia może wystąpić u 60–80% osób, a wśród chorych na cukrzycę typu 2 – u 20–40% osób. Jednak te dane należy interpretować ostrożnie, ponieważ często pochodzą one z mniejszych, klinicznych lub regionalnych analiz, a nie z reprezentatywnych badań populacyjnych.
Mimo to, biorąc pod uwagę globalne trendy, retinopatia cukrzycowa stanowi poważne zagrożenie zdrowia oczu również w Polsce, co wymaga skutecznych programów badań przesiewowych, edukacji i współpracy między optometrystami, okulistami i diabetologami. Retinopatia cukrzycowa jest główną możliwą do uniknięcia przyczyną utraty widzenia wśród osób w wieku produkcyjnym. Wczesne zmiany obejmują mikroaneuryzmy i drobne krwotoczki, które można wykryć w badaniu dna oka. Wzrost poziomu VEGF (od ang. vascular endothelial growth factor, czyli czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego) oraz uszkodzenie bariery krew–siatkówka sprzyjają rozwojowi DME (od ang. diabetic macular edema, czyli cukrzycowego obrzęku plamki żółtej), odpowiedzialnego za najbardziej dotkliwe pogorszenie ostrości wzroku.
OCT jest metodą pierwszego wyboru w diagnostyce i monitorowaniu DME, a obrazowanie szerokokątne zwiększa wykrywalność proliferacji. Nawet subtelne pogorszenie widzenia lub metamorfopsje powinny skłonić optometrystę do pilnego skierowania pacjenta do okulisty, ponieważ szybkie wdrożenie terapii anty-VEGF poprawia rokowanie.
Zmętnienia soczewki i przyspieszona katarakta
Ryzyko wystąpienia katarakty u pacjentów z cukrzycą jest znacząco podwyższone, a jej rozwój szybszy niż w populacji zdrowej. Mechanizmy obejmują: aktywację szlaku poliolowego, gromadzenie sorbitolu, stres oksydacyjny i destabilizację białek soczewki.
W praktyce optometrycznej szczególną uwagę należy zwrócić na dynamiczne zmiany ostrości i jakości widzenia, które mogą świadczyć o progresji zaćmy. Ważne jest, aby przed skierowaniem na operację ocenić stan siatkówki, ponieważ po zabiegu może dojść do zaostrzenia DME. Dla optymalizacji wyników leczenia niezbędna jest koordynacja z okulistą.
Jaskra i neuropatia nerwu wzrokowego
Cukrzyca może zwiększać podatność nerwu wzrokowego na uszkodzenia poprzez zaburzenia mikrokrążenia i przewlekły stres oksydacyjny. W populacji pacjentów diabetologicznych częściej obserwuje się cechy jaskrowej neuropatii wzrokowej.
Dodatkowym elementem klinicznym jest potencjalny związek leków GLP-1 z ryzykiem niedokrwiennej neuropatii nerwu wzrokowego (NAION, od ang. non-arteritic anterior ischemic optic neuropathy). Choć dowody nie są jednoznaczne, każda nagła utrata widzenia wymaga pilnej diagnostyki, a optometrysta powinien zawsze uwzględniać terapię farmakologiczną w wywiadzie.
Powierzchnia oka i neuropatia rogówkowa
Cukrzyca wiąże się z uszkodzeniem rogówkowych włókien nerwowych,
co prowadzi do spadku czucia rogówki, zwiększonego ryzyka infekcji i upośledzenia filmu łzowego. Zaburzenia gruczołów Meiboma są częste i nierzadko odpowiadają za przewlekłe objawy suchości oka.
Ocena stabilności filmu łzowego oraz rozpoznanie neuropatii rogówkowej mają kluczowe znaczenie, ponieważ mogą być wczesnym markerem uszkodzeń neurologicznych w przebiegu cukrzycy.
Diagnostyka i rola optometrysty
Insulinooporność i cukrzyca wywierają złożony wpływ na struktury oka, a wiele nieprawidłowości rozwija się bezobjawowo. Optometryści i optycy, dzięki częstemu kontaktowi z pacjentami, są w stanie wcześnie identyfikować zmiany i kierować do specjalistycznego leczenia. Współpraca interdyscyplinarna i wykorzystanie nowoczesnych metod obrazowania pozwalają znacząco zmniejszyć ryzyko utraty widzenia w tej populacji.
Regularna ocena ostrości wzroku, refrakcji, przedniego odcinka oka, dna oka po rozszerzeniu źrenic oraz wykonywanie badań OCT w przypadku podejrzenia DME stanowią podstawę opieki nad pacjentem diabetologicznym. Wahania refrakcji mogą sygnalizować niestabilną glikemię, a drobne zmiany naczyniowe mogą być pierwszym znakiem postępującej retinopatii cukrzycowej. Optometrysta ma również do spełnienia ważną rolę edukacyjną, gdyż przypomina o konieczności kontroli glikemii, ciśnienia tętniczego i lipidów, które są kluczowymi czynnikami ryzyka progresji retinopatii.
Artur Rakowski
doświadczony farmaceuta, bloger
i specjalista ds. e-marketingu w branży zdrowotnej
Zobacz w e-wydaniu
