Choroby reumatyczne stanowią heterogenną grupę schorzeń obejmującą ponad 300 jednostek chorobowych o podłożu zapalnym i autoimmunologicznym. Ich wspólną cechą jest przewlekły proces zapalny prowadzący do uszkodzenia tkanek organizmu, szczególnie struktur tkanki łącznej. Z uwagi na ogólnoustrojowy charakter tych chorób zmiany patologiczne mogą obejmować liczne narządy, w tym również narząd wzroku.
Manifestacje okulistyczne chorób reumatycznych są stosunkowo częste. Szacuje się, że objawy ze strony narządu wzroku mogą występować nawet u około 35% pacjentów z chorobami reumatycznymi, natomiast u około 21% rozwija się pełnoobjawowa choroba oka. Najczęstszą manifestacją jest zespół suchego oka, stanowiący około 30% wszystkich objawów okulistycznych w tej grupie pacjentów.
Z perspektywy praktyki optometrycznej ma to szczególne znaczenie. Pacjenci z przewlekłymi dolegliwościami ze strony powierzchni oka, zaburzeniami widzenia lub nawracającym zaczerwienieniem często w pierwszej kolejności zgłaszają się do gabinetu optometrycznego lub salonu optycznego. W wielu przypadkach optometrysta może być pierwszym specjalistą, który rozpozna objawy sugerujące rozwój powikłań okulistycznych choroby ogólnoustrojowej.
Oczne powikłania w przebiegu RZS
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest jedną z najczęstszych chorób układowych prowadzących do zmian w obrębie narządu wzroku. Proces zapalny towarzyszący chorobie może obejmować różne struktury oka, w tym powierzchnię oka, rogówkę, twardówkę, błonę naczyniową, a w niektórych przypadkach także siatkówkę i nerw wzrokowy.
Patogeneza tych zmian związana jest przede wszystkim z aktywacją mediatorów zapalnych, powstawaniem kompleksów immunologicznych oraz zaburzeniami mikrokrążenia. Szacuje się, że łączna częstość występowania objawów okulistycznych u pacjentów z RZS może sięgać około 39% przypadków. Do najczęściej obserwowanych zmian należą: zespół suchego oka, zapalenie nadtwardówki, zapalenie twardówki oraz obwodowe wrzodziejące zapalenie rogówki.
Zespół suchego oka
Najczęściej występującą manifestacją okulistyczną reumatoidalnego zapalenia stawów jest zespół suchego oka (łac. keratoconjunctivitis sicca). Zaburzenie to wynika z autoimmunologicznego uszkodzenia gruczołów łzowych oraz zmian w składzie filmu łzowego prowadzących do jego destabilizacji.
Częstość występowania zespołu suchego oka u pacjentów z RZS szacuje się na 11–50% przypadków (Lamba3, 2016). Objawy obejmują pieczenie, uczucie ciała obcego pod powiekami, przejściowe zamglenie widzenia oraz zwiększoną wrażliwość na czynniki środowiskowe.
W badaniu klinicznym można obserwować skrócony czas przerwania filmu łzowego (ang. tear break-up time), zmniejszoną produkcję łez w teście Schirmera oraz zmiany barwienia rogówki. W wielu przypadkach zespół suchego oka u pacjentów z chorobami reumatycznymi jest związany z wtórnym zespołem Sjögrena.
Zespół Sjögrena
To przewlekła choroba autoimmunologiczna, która charakteryzuje się naciekami limfocytarnymi w obrębie gruczołów wydzielania zewnętrznego, głównie gruczołów łzowych i ślinowych. Choroba może występować jako postać pierwotna lub wtórna, często współistniejąc z innymi chorobami autoimmunologicznymi, w tym z reumatoidalnym zapaleniem stawów.
Uszkodzenie gruczołów łzowych prowadzi do znacznego zmniejszenia produkcji łez i ciężkiej postaci zespołu suchego oka. Pacjenci najczęściej zgłaszają pieczenie oczu, światłowstręt, uczucie ciała obcego oraz okresowe pogorszenie jakości widzenia. W cięższych przypadkach przewlekłe uszkodzenie powierzchni oka może prowadzić do powikłań takich jak: owrzodzenia rogówki, infekcje czy bliznowacenie spojówki. Z tego względu pacjenci z zespołem Sjögrena wymagają regularnej kontroli okulistycznej.
Zapalenie nadtwardówki i twardówki
Zapalenie nadtwardówki (łac. episcleritis) jest jedną z częstszych zapalnych manifestacji RZS. Choroba ta zazwyczaj ma stosunkowo łagodny przebieg i objawia się miejscowym przekrwieniem gałki ocznej oraz niewielkim bólem.
Szacuje się, że zapalenie nadtwardówki występuje u około 5% pacjentów z RZS. Chociaż epizody zapalenia nadtwardówki często ustępują samoistnie, ich nawracający charakter może wskazywać na aktywność choroby ogólnoustrojowej.
Znacznie poważniejszym powikłaniem jest zapalenie twardówki (łac. scleritis), które może prowadzić do trwałego uszkodzenia gałki ocznej. RZS odpowiada za około 8–15% wszystkich przypadków zapalenia twardówki, natomiast samo zapalenie twardówki rozwija się u około 2% pacjentów z RZS.
Dominującym objawem jest silny, głęboki ból oka promieniujący do okolicy skroni lub szczęki. Towarzyszyć mu mogą światłowstręt, nasilone zaczerwienienie gałki ocznej oraz pogorszenie ostrości widzenia.
Inne zmiany okulistyczne w RZS
Jednym z najpoważniejszych powikłań okulistycznych RZS jest obwodowe wrzodziejące zapalenie rogówki (łac. peripheral ulcerative keratitis). Powikłanie to występuje u około 1–2% pacjentów z RZS. Proces zapalny prowadzi do degradacji tkanki rogówki, co może skutkować jej ścieńczeniem oraz zwiększonym ryzykiem perforacji.
Zapalenie błony naczyniowej oka jest rzadszą, lecz potencjalnie poważną manifestacją chorób reumatycznych. Objawy obejmują ból oka, światłowstręt, zaczerwienienie oraz pogorszenie ostrości widzenia. Nieleczone zapalenie błony naczyniowej może prowadzić do powikłań takich jak jaskra wtórna, zaćma czy obrzęk plamki.
W niektórych przypadkach choroby reumatyczne mogą prowadzić także do zmian w obrębie siatkówki i nerwu wzrokowego. Proces zapalny oraz zapalenie naczyń mogą powodować zaburzenia mikrokrążenia siatkówki oraz niedokrwienie struktur oka. Choć zmiany te występują rzadziej niż powikłania powierzchni oka, mogą prowadzić do istotnego pogorszenia funkcji wzrokowych.
Kiedy pacjent powinien pilnie trafić do okulisty?
Optometrysta pełni ważną funkcję w uświadamianiu pacjentów, jak choroby autoimmunologiczne mogą wpływać na zdrowie oczu. Wczesne rozpoznanie zmian okulistycznych pozwala na szybkie wdrożenie leczenia i ograniczenie ryzyka poważnych powikłań. Dokładny wywiad medyczny jest kluczowym elementem diagnostyki w gabinecie optometrycznym. Warto zapytać pacjenta o choroby autoimmunologiczne, przyjmowane leki oraz wcześniejsze epizody zapalenia oka. Istotne są także pytania dotyczące przewlekłej suchości oczu, światłowstrętu oraz nagłych zmian jakości widzenia.
Do objawów wymagających pilnej konsultacji okulistycznej należą:
- nagłe pogorszenie ostrości widzenia,
- silny ból oka,
- nasilony światłowstręt,
- utrzymujące się zaczerwienienie gałki ocznej.
Objawy te mogą wskazywać na zapalenie twardówki, zapalenie błony naczyniowej lub zmiany rogówkowe. Pacjenci z chorobami reumatycznymi powinni pozostawać pod regularną kontrolą okulistyczną.
W większości przypadków zaleca się wykonywanie badań kontrolnych przynajmniej raz w roku. Istotne znaczenie ma również właściwa higiena pracy wzroku oraz przestrzeganie zaleceń terapeutycznych dotyczących leczenia choroby podstawowej.
Artur Rakowski
doświadczony farmaceuta, bloger
i specjalista ds. e-marketingu w branży zdrowotnej
