Zdarza się również, że niektórych etapów nie można przeprowadzić podczas jednej wizyty, ponieważ wymagają dodatkowych procedur oraz pogłębionej analizy sytuacji klinicznej pacjenta.
Czas jest niezwykle istotnym zasobem – nie tylko podczas dopasowywania soczewek kontaktowych, lecz także w trakcie wykonywania innych procedur medycznych i niemedycznych. W gabinecie należy organizować pracę w taki sposób, aby możliwie najefektywniej wykorzystać czas przeznaczony m.in. na:
- dokładne zbadanie pacjenta,
- dopasowanie soczewek zapewniających maksymalny komfort oraz optymalne widzenie na różne odległości,
- przeszkolenie pacjenta w zakresie codziennego użytkowania soczewek (zakładanie, zdejmowanie, prawidłowe manipulowanie soczewką) oraz omówienie możliwych krótkoterminowych powikłań,
- przekazanie najważniejszych informacji dotyczących prawidłowej pielęgnacji soczewek, podkreślenie znaczenia regularnych wizyt kontrolnych i stosowania produktów rekomendowanych przez specjalistę, a także omówienie potencjalnych powikłań długoterminowych.
Warto o tym pamiętać, ponieważ w wielu salonach lub gabinetach na jednego pacjenta przeznaczona jest określona ilość czasu. W takiej sytuacji prawidłowe przeprowadzenie całego procesu dopasowania soczewek może wymagać rozłożenia go na dwie, a czasem nawet trzy wizyty. Duże znaczenie ma również dostępność soczewek próbnych – jeśli nie ma ich na miejscu, konieczne może być wcześniejsze zamówienie soczewek o odpowiednich parametrach.
W przypadku pacjentów niestandardowych często trzeba poświęcić więcej czasu na przeprowadzenie poszczególnych etapów wizyty. W konsekwencji może pojawić się konieczność optymalizacji procedur wykonywanych podczas badania – tak, aby nie pominąć istotnych informacji diagnostycznych – albo zwiększenia liczby wizyt przeznaczonych dla danego pacjenta.
Dopasowanie soczewek kontaktowych u dzieci
Prędzej czy później w gabinecie pojawi się dziecko zainteresowane soczewkami kontaktowymi lub rodzic, który zapyta o możliwość ich zastosowania u dziecka. Nastolatki najczęściej interesują się soczewkami ze względu na aktywność sportową albo niechęć do noszenia okularów. Rodzice zwykle wskazują podobne powody, choć zdarza się, że uznają dziecko za zbyt mało odpowiedzialne lub „za młode” na noszenie soczewek kontaktowych. Może też zdarzyć się, że sami będziemy chcieli zaproponować rodzicom czy małemu pacjentowi soczewki kontaktowe.
Najczęstsze wskazania do zastosowania soczewek kontaktowych u dzieci to:
- afakia po usunięciu wrodzonej zaćmy,
- duża różnowzroczność,
- znaczna wada refrakcji,
- uprawianie sportu lub innej aktywności fizycznej,
- wyraźna niechęć do noszenia okularów,
- penalizacja oka w terapii niedowidzenia, zwłaszcza gdy dziecko nie toleruje okularów lub zdejmuje plastry okluzyjne.
Nie ma bezpośredniej dolnej granicy wiekowej, od której można stosować soczewki kontaktowe. Gałka oczna osiąga rozmiary zbliżone do oka osoby dorosłej około 2. roku życia, choć szczelina powiekowa pozostaje mniejsza, co może utrudniać zakładanie i zdejmowanie soczewek.
Podczas dopasowywania miękkich soczewek kontaktowych dzieciom należy uwzględnić:
- wskazania do stosowania soczewek kontaktowych (np. afakia, duża wada refrakcji, względy estetyczne),
- motywację rodziców/opiekunów oraz samego dziecka do noszenia soczewek,
- warunki widzenia dziecka – widzenie obuoczne, wielkość wady refrakcji, potencjalną anizeikonię, niedowidzenie itp.,
- codzienne funkcjonowanie dziecka – szkołę, aktywność fizyczną (np. zajęcia na basenie),
- warunki anatomiczne, takie jak sprawność manualna czy wielkość szpary powiekowej,
- wiek dziecka (młodsze dzieci wymagają pomocy rodziców przy zakładaniu i zdejmowaniu soczewek),
- odpowiedzialność rodziców i dziecka oraz ich potencjalna zdolność do przestrzegania zaleceń,
- środowisko funkcjonowania dziecka (żłobek, przedszkole, szkoła),
- poziom higieny – zarówno dziecka, jak i rodziców (jeśli to oni mają zakładać dziecku soczewki),
- kwestie finansowe – stosowanie soczewek kontaktowych, szczególnie jednorazowych, oraz częstsze wizyty kontrolne mogą generować wyższe koszty niż zwykłe okulary.
Należy zawsze rozważyć, czy korzyści wynikające z noszenia soczewek przewyższają ryzyko potencjalnych powikłań oraz czy soczewki miękkie rzeczywiście są najlepszym rozwiązaniem dla danego pacjenta. Warto pamiętać, że dostępne są również inne opcje, takie jak soczewki ortokorekcyjne czy stabilnokształtne soczewki gazoprzepuszczalne RGP, które w określonych przypadkach mogą okazać się korzystniejsze.
Soczewki kontaktowe po chirurgii refrakcyjnej
W gabinetach optycznych mogą pojawić się pacjenci po chirurgii refrakcyjnej, u których występuje resztkowa wada refrakcji, a wykonanie rekorekcji jest niemożliwe lub nieakceptowane przez pacjenta. Jeśli pacjent nie chce nosić okularów, można rozważyć zastosowanie soczewek kontaktowych miękkich lub stabilnokształtnych – w zależności od sytuacji.
Wskazaniami do stosowania soczewek kontaktowych u pacjenta po laserowej korekcji wzroku są m.in.:
- przekorygowana lub niedokorygowana wada wzroku,
- perforacja, decentracja, nieprawidłowości lub utrata płatka,
- nieregularny astygmatyzm lub nieregularna powierzchnia rogówki,
- przymglenie istoty właściwej rogówki lub bliznowacenie,
- ektazja rogówki,
- zdecentrowana strefa ablacji lub obecność wyspy centralnej (głównie po PRK).
Soczewki kontaktowe można zwykle stosować po upływie 1–3 miesięcy od zabiegu, gdy wada refrakcji ulegnie stabilizacji.
Należy również pamiętać o pacjentach po keratotomii radialnej. W tym przypadku szczególnie istotne jest stosowanie soczewek o wysokiej tlenotransmisyjności oraz edukacja pacjenta dotycząca konieczności przestrzegania zaleceń. Zmiana soczewek na tańsze odpowiedniki, wykonane z materiałów o niższym współczynniku Dk/t, może prowadzić do niedotlenienia rogówki oraz rozwoju neowaskularyzacji w obrębie blizn po nacięciach. W takich przypadkach pierwszym wyborem są zwykle rogówkowe soczewki stabilnokształtne RGP wykonane z materiałów o wysokim współczynniku Dk. Obecnie jednak rzadko spotyka się pacjentów po keratotomii radialnej, ponieważ metoda ta została niemal całkowicie wyparta przez nowocześniejsze techniki laserowej korekcji wzroku.
Pacjenci po przeszczepie rogówki
Najczęstsze wskazania do stosowania soczewek kontaktowych u pacjentów po transplantacji rogówki obejmują:
- obecność astygmatyzmu regularnego lub nieregularnego,
- anizometropię,
- resztkową wadę refrakcji,
- zaburzenia gojenia wymagające zastosowania soczewki opatrunkowej.
W każdym z tych przypadków należy pamiętać, że stosowanie soczewek kontaktowych wiąże się z większym ryzykiem powikłań niż korekcja okularowa. Dlatego jakość widzenia oraz ostrość wzroku uzyskiwane w soczewkach kontaktowych powinny być wyraźnie lepsze niż w okularach, aby korzyści przewyższały potencjalne ryzyko. Jeśli jakość widzenia w obu metodach korekcji jest podobna, pierwszym wyborem zwykle pozostają okulary.
Istnieją jednak sytuacje pośrednie – na przykład u pacjentów z dużą wadą refrakcji i wysokimi wymaganiami wzrokowymi, pracujących przy wielu ekranach. W takich przypadkach okulary o wysokiej korekcji krótkowzroczności, nadwzroczności lub astygmatyzmu mogą powodować dystorsje oraz pogarszać jakość widzenia obwodowego w porównaniu z soczewkami kontaktowymi. Dodatkowo przy wysokiej krótkowzroczności lub astygmatyzmie soczewki kontaktowe minimalizują efekt pomniejszenia obrazów występujący w okularach.
Podobna sytuacja dotyczy pacjentów z dużą anizometropią. Nawet jeśli ostrość wzroku jednoocznego jest dobra zarówno w okularach, jak i w soczewkach kontaktowych, okulary mogą powodować większą anizeikonię i wywoływać związane z nią objawy. W takich przypadkach warto rozważyć soczewki kontaktowe, mając na uwadze komfort i jakość funkcjonowania pacjenta.
Kolejnym ważnym czynnikiem przy wyborze rodzaju korekcji jest obecność wysokiego lub nieregularnego astygmatyzmu rogówkowego, często występującego po keratoplastyce drążącej. W takich sytuacjach miękkie soczewki kontaktowe mogą nie zapewniać satysfakcjonujących efektów – zarówno z powodu ograniczonego zakresu dostępnych mocy cylindrycznych, jak i geometrii soczewki dopasowującej się do powierzchni rogówki. Wówczas pierwszym wyborem stają się stabilnokształtne soczewki gazoprzepuszczalne RGP.
Należy pamiętać, że zdrowa rogówka jest uprzywilejowana immunologicznie ze względu na brak unaczynienia. Taki sam stan powinien być utrzymany po przeszczepie. Jeśli jednak na skutek nieprawidłowego użytkowania soczewek lub zastosowania materiałów o niskim współczynniku Dk/t dojdzie do neowaskularyzacji, rogówka traci swój uprzywilejowany status immunologiczny, co może zwiększać ryzyko odrzucenia przeszczepu. Z tego względu należy unikać dopasowywania soczewek przeznaczonych do przedłużonego trybu noszenia oraz materiałów o niskiej tlenoprzepuszczalności.
Dopasowanie soczewek kontaktowych po przeszczepie rogówki powinno odbywać się nie wcześniej niż 6 miesięcy po zdjęciu szwów, choć w literaturze opisywane są przypadki wcześniejszego dopasowania – nawet po 3 miesiącach od zabiegu, przy nadal obecnych szwach rogówkowych. Warunkiem tak wczesnego dopasowania jest całkowite pokrycie szwów nabłonkiem rogówki oraz brak wystających miejsc wiązania szwu. Wczesne dopasowanie soczewek może być konieczne szczególnie u dzieci, u których nawet kilkutygodniowy brak odpowiedniej korekcji może prowadzić do rozwoju niedowidzenia.
Pacjenci po przeszczepie rogówki noszący soczewki kontaktowe powinni pozostawać pod częstszą kontrolą specjalisty. Wynika to z obniżonego czucia rogówkowego, pogorszonego nawilżenia powierzchni oka oraz zwiększonego ryzyka infekcji i rozwoju jaskry.
Mateusz Grzesik
optometrysta kliniczny, szkoleniowiec, właściciel salonu optycznego
