Prezbiopia. Wybrane możliwości korekcji

Prezbiopia, czyli zmniejszenie amplitudy akomodacji układu optycznego oka, przeważnie w wyniku wystąpienia naturalnych czynników fizjologicznych, skutkuje obniżeniem komfortu życia i produktywności.

Dotyczy ona – jak pokazują ogólnoświatowe badania naukowe – ponad 1 miliarda ludzi. Można powiedzieć, że przy tej skali należy nazwać ją specyficzną pandemią, obok krótkowzroczności.

Co ciekawe, aspekt produktywności, wcześniej bagatelizowany, jest już powszechnie brany pod uwagę analizach ekonomicznych, co zwiększa motywację, by prezbiopii przeciwdziałać korygować ją, gdy wystąpi.

Prezbiopia nie rozwija się tak samo we wszystkich częściach świata we wszystkich grupach społecznych. Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest wiek, ale warto pamiętać, że są nimi również nadwzroczność krótkowzroczność (zróżnicowanej częstości występowania). Dodatkowo, kobiety, średnio rzecz biorąc, wcześniej potrzebują korekcji prezbiopii niż mężczyźni. Wydaje się jednak, że części przypadków może być to wynikiem różnicy specyfice wykonywanej pracy. Oprócz wymienionych czynników przyspieszenie progresji prezbiopii może także nastąpić wyniku określonych schorzeń (np. choroby sercowo-naczyniowe, cukrzyca, stwardnienie rozsiane) stosowania leków (np. leki przeciwhistaminowe przeciwdepresyjne).

Niezwykle intrygująca jest analiza postrzegania zjawiska przez tzw. przeciętnych prezbiopów. Wprawdzie badania tego aspektu wady są prowadzone różnych krajach, to zadziwiająco wnioski są zbliżone do siebie. Mimo powszechności zjawiska nie ma ugruntowanej potocznej nazwy, zaś nazwy fachowe (Polsce prezbiopia, starczowzroczność czy, niepoprawna punktu widzenia optyki: nadwzroczność związana wiekiem) nie przyjęły się języku potocznym. Wraz rosnącym wiekiem ankietowanych wzrasta świadomość zjawiska, ale opisywana sposób nieprecyzyjny, jak np.: utrata elastyczności, słabnące mięśnie itp. wyniku starzenia się organizmu. Można się domyślać, że jest to związane niechęcią do przyznawania się do coraz starszego wieku „wyparciem” konieczności noszenia okularów „do czytania”. Wiek jest też jednocześnie czynnikiem, który zwiększa akceptację konieczności korekcji prezbiopii – pewnym momencie następuje pogodzenie się tym nieuchronnym zjawiskiem, jak jest najczęściej postrzegane.

Mając do wyboru różne możliwości korekcji prezbiopii, odpowiedź na pytanie preferowaną bardzo zależy od kraju otoczenia społecznego osoby ankietowanej. Jasne jest, że krajach bogatych wachlarz możliwości korekcji jest większy, zaś innych – najczęściej skromny. Okazuje się jednak, że nawet przy niewielkim wyborze komfort wygoda użytkowania danej metody korekcji jest stawiana wyżej niż cena, oczywiście rozsądnym zakresie. Dodatkowo, wszyscy prezbiopi oczekują uzyskania fachowej informacji na temat swojej wady od specjalistów ochrony wzroku, zarówno okulistów, optometrystów, jak optyków.

jednym wcześniejszych artykułów pisałem, że soczewki okularowe (jedno-/wieloogniskowe, progresywne) są jednym bardziej zaawansowanych optycznie rozwiązań, korzystających konstrukcji nowoczesnych metod obliczeniowych, które umożliwiają optymalne projektowanie kształtu powierzchni. Jednocześnie korekcja użyciem soczewek okularowych jest najłatwiejsza zastosowaniu nieinwazyjna. Istnieją jednak inne metody, które zastępują, czasem uzupełniają korekcję okularową.

Soczewki kontaktowe

Kolejne po okularach miejsce, gdzie można zastosować korekcję prezbiopii, to powierzchnia oka, na którą można nałożyć odpowiednią soczewkę kontaktową. Soczewki kontaktowe dla prezbiopów mogą wykorzystywać różne metody uzyskania ostrego obrazu zarówno przedmiotów odległych, jak bliskich. najprostszej wersji to złożenie dwóch soczewek różnej mocy, przy czym moc jest różna różnych strefach soczewki. To powoduje, że na siatkówce tworzą się ostre obrazy dwóch różnych obszarów widzianych przez oko. Jest to jednocześnie pozorna największa wada soczewek dla prezbiopów, bo odróżnienie tych obrazów musi następować wyniku interpretacji przez mózg, zatem konieczny jest etap adaptacji. Bardziej zaawansowane konstrukcje prezbiopijnych soczewek kontaktowych nie są wolne od tego efektu, nawet jeśli działanie opiera się na innych koncepcjach, np. zwiększenia głębi ostrości (wyniku zastosowania otworu stenopeicznego) czy użycia wieloogniskowej/hybrydowej struktury dyfrakcyjnej.

Technologia funkcjonalność soczewek kontaktowych jest stale doskonalona. Powstają nowe materiały konstrukcje, wyposaża się je urządzenia elektroniczne, czujniki, dozowniki leków itp. przyszłości być może będzie możliwe sterowanie mocą optyczną soczewki zewnątrz, na przykład odpowiedzi na impuls nerwowy.

Zamiast używać wieloogniskowych (tzw. multifokalnych) soczewek kontaktowych można wykorzystać do tego celu rogówkę, kształtując jej powierzchnię podobny sposób jak soczewki kontaktowe, ale trwale. Ta metoda na prezbiopię zbiera doświadczenia od jakiegoś czasu jest udoskonalana, niemniej jednak zawsze istnieje ryzyko braku adaptacji lub trwałego polepszenia ostrości wzroku bliży kosztem pogorszenia dali. Praktyczna nieodwracalność operacji jest jednym ważnych czynników podejmowaniu decyzji jej realizacji.

Farmakologia

Inna badana ścieżka radzenia sobie prezbiopią wykorzystuje farmakologię. Istnieją zasadniczo dwa podejścia do problemu. Pierwsze to manipulacja średnicą źrenicy celu uzyskania zwiększonej głębi ostrości, do czego wykorzystuje się np. pilokarpinę lub mieszaniny kilku substancji, jednocześnie wywołujące miozę stymulujące akomodację. Na drodze już wieloletnich doświadczeń można powiedzieć, że ten sposób działa dość efektywnie, choć nie idealnie, poprawiając wyraźnie ostrość.

Drugie podejście farmakologiczne do prezbiopii opiera się na możliwości przywrócenia, przynajmniej częściowo, własnej akomodacji poprzez „zmiękczenie” soczewki. Substancje, których upatruje się „wyzwolenia” od prezbiopii, są często pochodnymi estru cholinowego kwasu liponowego (np. EV06). Działanie wygląda następująco: substancja przenika przez rogówkę jest metabolizowana do choliny kwasu liponowego, enzymy komórkach włókien soczewki chemicznie redukują kwas liponowy do aktywnej postaci kwasu dihydroliponowego, który kolei redukuje wiązania dwusiarczkowe między białkami soczewki, przywracając pewną elastyczność soczewce.

Niestety, oba sposoby wymagają regularnego podawania leku są obarczone (prawdopodobnie niewielkim) ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych. Pierwszy problem mogą rozwiązać nowoczesne systemy dozowania leków do oka, które są rozwijane obecnie przez wiele ośrodków medycznych na całym świecie. Skutki uboczne można zaś minimalizować, poszukując zoptymalizowanych leków.

Ostatnie miejsce, gdzie można jeszcze korygować prezbiopię, to soczewka wewnątrzgałkowa. Podobnie jak to jest przypadku soczewek kontaktowych czy operacji refrakcyjnych rogówki, tu także do dyspozycji są konstrukcje najróżniejszych rodzajów, posiadające wiele ognisk, realizowanych użyciem stref różnej mocy optycznej, struktur dyfrakcyjnych (tym przedłużonym ognisku), także rozmaitych układów mechanicznych, które symulują akomodację poprzez zmianę parametrów geometrycznych: kształtu i/lub położenia soczewki wewnątrzgałkowej. Możliwe jest także wyposażenie soczewki wewnątrzgałkowej układy zmiany mocy dzięki warstwie sterowanych ciekłych kryształów. Wszystkie te nowoczesne metody korekcji prezbiopii obszarze soczewki wewnątrzgałkowej są jednak cały czas bądź niszowe, bądź fazie laboratoryjnej. Trudno sobie też wyobrazić, jaką część miliarda prezbiopów będzie można wyposażyć zaawansowane technologicznie rozwiązania. Cóż, czas pokaże.

Wdrażać najskuteczniejsze rozwiązania

Reasumując, prezbiopia to była, jest będzie coraz częściej codzienność gabinetów okulistycznych optometrycznych oraz salonów optycznych. Od specjalistów ochrony wzroku można tej sytuacji oczekiwać rzetelnej, precyzyjnej edukacji porady na temat tej wady wzroku oraz pomocy wyborze odpowiedniego rodzaju korekcji. Warto myśleć różnych rozwiązaniach czasami proponować je lub stosować jednocześnie (na przykład soczewki okularowe kontaktowe). Ważne jest, by początkujący prezbiop miał świadomość kilku spraw: akceptacja wady jest wstępem do szczęśliwej korekcji, istnieje wiele metod korekcji, wzrok zmienia się nieustannie trzeba – pomocą specjalisty – kontrolować go i w porę wdrażać najskuteczniejsze rozwiązania.

Dr hab. Jacek Pniewski

Akademickie Centrum Kształcenia Optometrystów

Wydział Fizyki, Uniwersytet Warszawski

Polecamy