Nie szkodzi, a męczy

Polub i udostępnij
  •  
  •  
  •  

Wśród nieprawidłowości występujących w układzie wzrokowym człowieka interesującą grupę tworzą te, które, choć same w sobie nie są patologiami (aczkolwiek mogą z nich wynikać), to stanowią trudno korygowalne usterki układu optycznego oka i powodują mniejszy lub większy dyskomfort.


Polub i udostępnij
  •  
  •  
  •  
Polub i udostępnij
  •  
  •  
  •  

Część takich nieprawidłowości jest wynikiem naturalnego procesu starzenia organizmu, któremu podlega każdy element oka pełniący funkcję optyczną. Najbardziej zauważalną zmianą jest utrata zdolności do akomodacji przez soczewkę (prezbiopia), co wymaga stosowania korekcji przy widzeniu w bliży i jest codziennością każdego optyka. Soczewka ulega także zmętnieniu, które powoduje rozpraszanie światła, a co za tym idzie spadek kontrastu oraz zamglenie obserwowanego obrazu. Inny efekt starzenia – zmiana barwy soczewki – prowadzi do filtracji widma światła, czyli zafałszowania barw. Zwykle zmiana własności trwa na tyle długo, że przyzwyczajamy się do niej, aczkolwiek mogą pojawić się np. wyraźne kłopoty z czytaniem ciemnego lub czarnego tekstu na niebieskim tle. Wzrost soczewki powoduje też zmianę wprowadzanych aberracji.

Starzeje się rogówka, choć jej wpływ na funkcję optyczną nie jest tak wyraźny jak w przypadku soczewki. Uznaje się, że ten element stosunkowo długo utrzymuje prawidłowe parametry optyczne. Zmienia się kształt jej powierzchni, zwykle w kierunku astygmatyzmu. Częściej pojawiają się degeneracje związane z długotrwałym odkładaniem się substancji naturalnych lub zawartych w lekach, takich jak np. tłuszcze (tzw. obwódka starcza), lipofuscyna czy sole wapnia. Zwyrodnienia zwykle nie dają początkowo wyraźnych zmian w funkcji optycznej. W stadium zaawansowanym pojawia się dyskomfort i upośledzenie ostrości związane z utratą przejrzystości rogówki. Z rogówką związany jest płyn łzowy, który jest pierwszym ośrodkiem materialnym, na którym następuje załamanie światła. Nieprawidłowości w jego wydzielaniu i wynikające stąd wszelkie przerwania filmu łzowego powodują nie tylko zmiany w funkcji optycznej, ale także szereg objawów, takich jak np. uczucie suchości, pieczenie, zaczerwienienie, co bardzo zmniejsza komfort widzenia. Konieczność długotrwałego podawania kropli nawilżających lub innych środków terapeutycznych, bądź wykonywanie zabiegów poprawiających funkcję wydzielniczą gruczołów ocznych jest pewną codzienną uciążliwością.

Ciało szkliste wypełniające komorę tylną oka także wpływa na komfort widzenia. Gdy jest w dobrej kondycji i prawidłowo wypełnia oko, jego funkcja optyczna sprowadza się do zapewnienia określonego współczynnika załamania światła. Z wiekiem pojawiają się zmiany, m.in. męty, czyli skupiska włókien kolagenowych. Przyczyny ich powstawania są różnorakie, wymienia się m.in. zaburzenia metaboliczne kolagenu lub komórek siatkówki, denaturację białek ciała szklistego czy zanik kwasu hialuronowego pokrywającego włókna kolagenowe. Proces ten może być bardziej intensywny w przypadku krótkowzroczności lub zmian patologicznych, takich jak cukrzyca lub stany zapalne. Męty rzadko się wchłaniają i z wiekiem na ogół ich liczba rośnie. Ponieważ w skupiskach następuje silne rozpraszanie oraz absorpcja światła, to w zależności od lokalizacji w wiązce promieni docierających do siatkówki mogą powodować różne efekty. „Siła” objawów zależy m.in. od: wielkości i gęstości mętów, odległości od osi widzenia i siatkówki, szerokości źrenicy, ogólnego poziomu stresu pacjenta. Innym objawem dyskomfortu są rozbłyski światła spowodowane odłączeniem się ciała szklistego od siatkówki, co powoduje mechaniczne pobudzenie receptorów siatkówki (tzw. fotopsja). Z wiekiem ciało szkliste może się kurczyć i coraz łatwiej o rozbłyski.

Nie można pominąć funkcji optycznej źrenicy. U osób starszych źrenica ma mniejszą średnicę, co powoduje zmniejszenie ilości światła docierającego do siatkówki oraz wpływ na głębię ostrości oka, a co za tym idzie na percepcję. Dodatkowo, zwiększa się czas reakcji na silne światło, wskutek czego łatwiej następuje np. olśnienie przy wychodzeniu z ciemnych pomieszczeń lub chwilowa ślepota przy wchodzeniu do nich. Zmniejszenie ilości światła docierającego do siatkówki w połączeniu z jej mniejszą czułością powoduje, że niezbędne jest lepsze oświetlenie podczas pracy w bliży. Średnio, osoba w wieku 60 lat potrzebuje około trzykrotnie silniejszego oświetlenia niż osoba dwudziestoletnia.

Starzeniu podlega także siatkówka. Zmniejsza się jej czułość oraz liczba komórek nerwowych biorących udział w procesie widzenia. W efekcie spada ostrość wzroku, zaburza się poczucie głębi oraz zdolność do postrzegania subtelnych różnic pomiędzy barwami bądź słabych kontrastów. Wzrasta zaś wrażliwość na olśnienia oraz występowanie efektu halo. Część z tych efektów może w niektórych sytuacjach doprowadzić do trudności w poruszaniu się lub prowadzeniu pojazdów.

W trakcie starzenia można też zaobserwować widoczne zmiany w wyglądzie oka, które jednak nie manifestują się (lub w minimalnym stopniu) w komforcie widzenia, czy funkcji optycznej oka. Wśród nich można wyróżnić: zmiany barwy twardówki, osady wapniowe lub cholesterolowe, opadanie powiek.
Widać z powyższego, jak ważna jest optometria geriatryczna oraz dobra znajomość przez optyków zmian zachodzących w oku z wiekiem, tak by proponować klientom najlepszą możliwą korekcję wzroku.

Warto pamiętać, że także wszelkie zabiegi korygujące rogówkę lub usuwające zaćmę wraz ze wszczepieniem nowej soczewki wewnątrzgałkowej mogą, poza przywróceniem lub korekcją widzenia, wprowadzić inne zmiany, objawiające się dyskomfortem. Jako przykład można przywołać wewnątrzgałkowe soczewki wieloogniskowe, czyli takie, które powinny zapewniać ostre widzenie w kilku zakresach odległości. Pewien niewielki odsetek pacjentów nie adaptuje się do takiego stanu, za to mogą pojawić się takie efekty jak spadek kontrastu obrazu czy efekt halo. Także każda decentracja, rotacja, czy przesunięcie wszczepionej soczewki zmieniają parametry układu wzrokowego, zwiększając aberracje.
Do niekorygowalnych wad wzroku, które utrudniają funkcjonowanie, należy także zaliczyć wszelkie wrodzone lub nabyte zaburzenia rozpoznawania barw oraz agnozje wzrokowe, czyli trudności z rozpoznawaniem określonych typów obiektów, o podłożu neurologicznym. W szczególności wady te ograniczają dostęp do szeregu zawodów, w których prawidłowy wzrok jest warunkiem wykonywania.

Wiele z przedstawionych nieprawidłowości manifestuje się poprzez zwiększenie (lub w ogólności zmianę) wielkości aberracji w układzie optycznym oka. Każda pozostałość po stanie patologicznym, która modyfikuje powierzchnię jednej z istotnych składowych oka lub zmienia współczynnik załamania w jakimś obszarze, powoduje w efekcie spadek komfortu widzenia. Niestety, tylko wady sferyczne, astygmatyzm oraz niektóre aberracje wprowadzane przez rogówkę można korygować soczewkami okularowymi lub kontaktowymi. Wobec wydłużającej się średniej długości życia jest to istotne wyzwanie, jakie stoi przed optyką okularową. W ostatnim czasie analiza aberracji, wprowadzanych przez rogówkę oraz oko jako cały układ optyczny, staje się coraz bardziej popularnym wskaźnikiem w diagnozie różnych schorzeń, jednak mierzone wartości na razie jeszcze nie przekładają się na powszechnie dostępne rozwiązania korekcyjne. Oczekuje się, że dopiero optyka adaptywna, czyli optyka dostosowująca się do mierzonych na bieżąco aberracji oka, będzie w stanie w pełni skorygować wady oka i zapewnić maksymalny komfort widzenia przez całe życie.

Do wielu nieprawidłowości można się przyzwyczaić w związku z tym, że na ogół postępują na tyle wolno, by pozwolić na częściową lub praktycznie całkowitą adaptację (jak w przypadku mętów ciała szklistego). Warto jednak zawsze próbować poprawić komfort widzenia i to jest zadanie dla optometrysty i optyka okularowego.

 


Bibliografia:
[1] R. Faragher, B. Mulholland, S. J. Tuft, S. R. Sandeman, P. Khaw, “Aging and the cornea,” The British Journal of Ophthalmology 81, 814–7 (1997).
[2] S. M. Salvi, S. Akhtar, Z. Currie, “Ageing changes in the eye,” Postgrad. Med. J. 82(971), 581–587 (2006).
[3] H. Mehrotra, M. Vatsa, R. Singh, B Majhi, “Does Iris Change Over Time?,” PLoS One 8(11), e78333 (2013).
[4] O. Kristianslund, M. Råen, A. E. Østern, L. Drolsum, “Late In-the-Bag Intraocular Lens Dislocation: A Randomized Clinical Trial Comparing Lens Repositioning and Lens Exchange,” Ophthalmology 124(2), 151–159 (2017).


 

dr hab. Jacek Pniewski, Uniwersytet Warszawski


Polub i udostępnij
  •  
  •  
  •  

Polecamy