Elektrookulografia – EOG

Co optyk okularowy powinien wiedzieć o elektrofizjologicznych badaniach układu wzrokowego? (cz. 2.)

Sygnał EOG jest związany istniejącą stałą – danych warunkach oświetlenia siatkówki oka – różnicą potencjałów między przednim (dodatnim) tylnym (ujemnym) biegunem gałki ocznej. Uważa się [2,3,4], że sygnał ten odzwierciedla oddziaływania między błonami fotoreceptorów warstwą nabłonka barwnikowego (ryc. 1). Dlatego też obserwacje zmian amplitudy sygnału EOG różnych warunkach oświetlenia wykorzystuje się elektrodiagnostyce okulistycznej schorzeń związanych tymi strukturami siatkówki.

Ponieważ nie jest możliwy nieinwazyjny pomiar napięcia stałego występującego między obydwoma biegunami gałki ocznej, rejestracji sygnału EOG dokonuje się przy wymuszonych ruchach oka, najczęściej płaszczyźnie poziomej. Zmiany położenia spolaryzowanej gałki ocznej – jej modelem jest tu dipol elektryczny – wywołują przemienne napięcie pomiędzy elektrodami umieszczonymi kątach oka. Sygnał ten ma amplitudę około 100–300 ųV na 10° ruchu gałki ocznej. Wartość ocenianej teście EOG amplitudy zależy od adaptacji oka od stanu funkcjonalnego siatkówki, co uzasadnia przydatność testu diagnostyce niektórych jej schorzeń. Kształt odpowiedzi EOG adaptacji wstępnej (PRE), nocnej (DA – Dark Adaptation) dziennej (LA – Light Adaptation) przedstawia ryc. 2.

Od strony technicznej test EOG nie jest szczególnie trudny do przeprowadzenia, ale uwagi na długi czas badania (ok. 30–40 min, por. ryc. 2), należy zachować szczególną staranność podczas jego wykonywania – monitorować poprawność zapisów stan pacjenta, poziom koncentracji jego uwagi, reagować na ewentualne przejawy zmęczenia.

Zgodna aktualnym standardem ISCEV (International Society for Clinical Electrophysiology of Vision) [2] metodyka testu elektrookulograficznego, na przykładzie stosowanych naszej pracowni systemów UTAS-E 2000 produkcji LKC Inc., USA RetiPort, Roland Consult, Niemcy (aparaturze obu firm są zaimplementowane zautomatyzowane protokoły testu EOG), jest następująca:

 

Przebieg testu:

– przygotowanie pacjenta: przed rozpoczęciem testu należy zapoznać pacjenta przebiegiem badania, szczególności poinstruować go potrzebie koncentracji uwagi i o sposobie śledzenia przełączanych okresowo punktowych źródeł światła, które wymuszają ruchy oczu; konieczne jest zapewnienie wygodnej pozycji pacjenta czasie badania, podparciem brody przy czaszy stymulatora; źrenice powinny być maksymalnie rozszerzone; badanie jest wykonywane dwuocznie;

– faza pierwsza – preadaptacja dzienna; czas trwania: 5–6 minut;

– faza druga – adaptacja nocna (DA); czas trwania: 12–16 min (zalecany: 15 min);

– faza trzecia – adaptacja dzienna (LA); czas trwania: 15 min;

 

Stymulacja:

– celu wymuszenia ruchów gałki ocznej pacjenta stosuje się naprzemiennie włączane punktowe źródła światła (diody świecące LED), umieszczone stałej odległości rzędu 30º od siebie czaszy stymulatora całopolowego, tzw. Ganzfeld [4,6];

– częstotliwość przełączania źródeł wynosi 1 Hz;

– luminancja czaszy stymulatora całopolowego (preadaptacja adaptacja dzienna): około 100 nt (nitów; 1 nt = 1 cd/m2); kolor oświetlenia czaszy: biały;

Tor rejestracji:

– sygnał jest odbierany dwubiegunowym układzie odprowadzeń przy użyciu dwóch elektrod kubkowych Ag/AgCl lub Au (typu EEG) [3,4,6], umieszczanych kątach badanego oka; trzecią elektrodę – uziemiającą Ag/AgCl (typu EKG) [3,4,6], mocuje się na skórze czoła; celu zmniejszenia impedancji międzyelektrodowej, do elektrod kubkowych używa się typowych żeli lub past;

– wzmacniacze filtry: czułość 20 ųV/działkę, pasmo 0,1–30 Hz; włączony filtr redukujący zakłócenia sieciowe częstotliwości 50 Hz.

Do celów diagnostycznych najczęściej jest używany stosunek uzyskanych teście amplitud: maksymalnej minimalnej fazach adaptacji dziennej nocnej [2,3,4]. Nosi on nazwę wskaźnika Ardena (AR – Arden Ratio; prawidłowa wartość tego parametru wynosi przeciętnie 1,5–2,0, ale każda pracownia powinna opracować własny zakres normy):

AR = LPA/DTA, gdzie LPA – Light Peak Amplitude oznacza maksymalną wartość amplitudy sygnału EOG adaptacji dziennej, DTA – Dark Trough Amplitude wartość minimalną, adaptacji nocnej.

raportach zawierających wyniki badania EOG (zazwyczaj są one generowane automatycznie przez system poziomu protokołu testu), zgodnie ze standardem [2], powinny być podawane: wartość wskaźnika Ardena AR, minimalna wartość amplitudy adaptacji nocnej DTA ųV, czas od początku fazy adaptacji dziennej do piku LP, średnica źrenicy, typ źródła światła adaptacyjnego czaszy (aparaturze są stosowane różne ich rodzaje: konwencjonalne lampy żarowe, lampy halogenowe, LED, fluorescencyjne), ewentualnie dodatkowe uwagi związane ze współpracą pacjenta, które mogłyby mieć znaczenie dla wiarygodności oceny wyników testu celach diagnostycznych.

Należy podkreślić, że podobnie jak przypadku innych badań elektrofizjologicznych układu wzrokowego, konieczne jest przeprowadzanie okresowej kalibracji aparatury – torów stymulacji (np. raz do roku) rejestracji sygnałów, zgodnie wytycznymi ISCEV [1,2]. Oczywiście należy także dokonywać aktualizacji firmowych protokołów testu EOG, zaimplementowanych aparaturze, przypadku pojawienia się nowych, zmienionych zaleceń ISCEV; co kilka lat to stowarzyszenie publikuje kolejny update dla każdego testu.

Dr Krzysztof Penkala
Instytut Fizyki, Uniwersytet Szczeciński,
Zakład Fizyki Medycznej, Pomorski Uniwersytet Medyczny (PUM) w Szczecinie
Pracownia Elektrofizjologii Siatkówki, Dróg Wzrokowych i Perymetrii, II Katedra i Klinika Okulistyki PUM

Polecamy