Dieta dla zdrowia oczu

    Już w pierwszej połowie XIX w., a zatem jeszcze przed wynalezieniem oftalmoskopu (1851 r.), zdawano sobie sprawę, że schorzenie zwane obecnie zespołem suchego oka (ZSO) lub kseroftalmią może być wywołane deficytami żywieniowymi.

    Wiele przypadków ujemnego wpływu niewłaściwej diety na stan zdrowia narządu wzroku zostało opisanych na początku XX w.

    Już w pierwszej połowie XIX w., a zatem jeszcze przed wynalezieniem oftalmoskopu (1851 r.) zdawano sobie sprawę, że schorzenie zwane obecnie zespołem suchego oka (ZSO) lub kseroftalmią może być wywołane deficytami żywieniowymi. Wiele przypadków ujemnego wpływu niewłaściwej diety na stan zdrowia narządu wzroku zostało opisanych na początku XX w. Jednak dopiero na początku lat 70. XX w. wpływ żywienia na takie choroby jak zaćma czy starcze zwyrodnienie plamki żółtej (AMD) został wykazany w badaniach na dużych populacjach. Udowodniono, że prawidłowo skomponowana dieta, czasami wzbogacona suplementami, może zapobiegać powstawaniu lub rozwojowi AMD oraz zaćmy. Wskazano jednocześnie, że każda suplementacja stosowana w kontekście tych chorób powinna być poprzedzona konsultacją specjalistyczną. Ustalenia te nabierają szczególnej wagi w sytuacji, gdy mamy do czynienia ze starzeniem się społeczeństw i występującymi wciąż obszarami ubóstwa na świecie, których mieszkańcy pozostają niedożywieni albo stosują bardzo jednostronną dietę i ich deficyty żywieniowe mają charakter endemiczny.
    Istnieje szereg czynników ryzyka wystąpienia chorób przewlekłych narządu wzroku, na które nie mamy wpływu. Zaliczamy do nich m.in. obciążenie genetyczne, wiek czy przynależność etniczną (rasę). Na szczęście są też takie czynniki ryzyka, które możemy kontrolować tak, by ryzyko to zminimalizować. Zaliczamy do nich w szczególności odżywianie i przyjmowanie używek (udowodniono np. dodatnią korelację pomiędzy paleniem tytoniu i zapadalnością na AMD). Oprócz wspomnianej już zaćmy czy AMD i ZSO, schorzeniami narządu wzroku dietozależnymi są również keratomalacja (rozmiękczenie rogówki), duże wady refrakcji, jaskra, cukrzycowe zwyrodnienie siatkówki, nabyta ślepota zmierzchowa i ambliopia na tle żywieniowym (ang. nutritional amblyopia).

    W dalszym ciągu artykułu opisane są składniki diety, których wpływ na stan zdrowia narządu wzroku został udowodniony. Są one pogrupowane następująco: karotenoidy, bioflawonoidy, witaminy, mikroelementy i kwasy tłuszczowe. W opisie będę używał skrótów RDA – Recommended Dietary Allowance, RDI – Recommended Daily Intake, UL – Tolerable Upper Intake Level. IU- International Units (w Niemczech IE od Internationale Einheit).
    RDA i jego nowsza wersja – RDI, to zalecane w USA i Kanadzie dzienne spożycie danego składnika diety przez jedną osobę, wystarczające dla zaspokojenia potrzeb u 97,5% zdrowej populacji w każdej grupie wiekowej, obu płci. Oznacza to, że u 2,5% populacji stosowanie diety, w której dzienne spożycie poszczególnych składników określone jest przez RDI może prowadzić do deficytów żywieniowych. UL to poziom maksymalny spożycia, który nie powoduje szkodliwych efektów u osób zdrowych, co stwierdzono w badaniach prowadzonych pod kontrolą lekarską. Opierając się na doświadczeniach amerykańskich Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności dopiero opracowuje własne rekomendacje dietetyczne. Na opakowaniach niektórych suplementów diety przeznaczonych na rynek polski możemy już spotkać europejskie oznaczenie ZDS (Zalecane Dzienne Spożycie) przyjęte jako tłumaczenie angielskiego terminu Dietary Reference Intake (DRI). IU oznacza międzynarodową jednostkę aktywności substancji biologicznie czynnych (witamin, hormonów, leków, szczepionek, preparatów krwiopochodnych). IU ma tę przewagę nad jednostkami masy, że wyraża aktywność różnych form danego czynnika biologicznego (np. witaminy A w postaci retinolu lub beta-karotenu).
    Karotenoidy są silnymi przeciwutleniaczami (antyoksydantami). Obejmują one dwie grupy związków. Są to karoteny i ksantofile. Najpopularniejszym karotenem, obok likopenu i α-karotenu, jest β-karoten (prowitamina A). Najbogatszymi źródłami β-karotenu są marchew, pataty, szpinak, jarmuż i dynia piżmowa. β‑karoten, nawet nieprzekształcony w witaminę A, odgrywa ważną rolę w zapobieganiu m.in. ZSO, keratomalacji i ślepocie zmierzchowej. Dla β‑karotenu nie ustalono RDA. Spotykane suplementy zawierają od 5000 do 25 000 IU. β‑karoten jest bezpiecznym suplementem, gdyż zostaje przekształcony w witaminę A tylko w takiej ilości jaką organizm potrzebuje. Nie dotyczy to palaczy, u  których duże dawki β‑karotenu zwiększają ryzyko zachorowania na raka płuc.

    Ksantofile mające znaczenie w zapobieganiu chorobom oczu to luteina, zeaksantyna, mezo-zeaksantyna i astaksantyna. Są one czasami nazywane ksantofilami plamkowymi, gdyż występują w siatkówce oka człowieka w obszarze plamki żółtej i w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Luteina i zeaksantyna to roślinne barwniki organiczne dostające się do organizmu człowieka wraz z pożywieniem. Mezo-zeaksantyna występuje w skórze i w mięsie niektórych ryb oraz alg morskich. Istnieje też hipoteza, że jest syntetyzowana w plamce żółtej z luteiny i zeaksantyny przyswojonych wraz z pokarmem roślinnym. Astaksantynę, najsilniejszy wśród ksantofili antyoksydant, znajdujemy w mięsie łososia i w oleju z kryla. Natomiast do produkcji suplementów pozyskuje się ją z alg Haematoccocus pluvialis. Firma Cyanotech Corp., największy producent suplementów z naturalną astaksantyną (seria preparatów BioAstin), prowadzi olbrzymie farmy tych alg na Hawajach.
    Ksantofile spełniają w siatkówce podwójną rolę: jako przeciwutleniacze „wymiatają” w obszarze swojego umiejscowienia nadmiar wolnych rodników, a ponadto, ze względu na bursztynowe zabarwienie, chronią centralny obszar siatkówki przed szkodliwym działaniem światła niebieskiego i promieniowania ultrafioletowego gdyż absorbują to promieniowanie. Osłabiają też wpływ aberracji chromatycznej na jakość obrazu siatkówkowego. Dzięki swoim właściwościom odgrywają istotną rolę w profilaktyce i spowolnianiu rozwoju AMD i ślepoty zmierzchowej. Zestawienie obok pokazuje zawartość zeaksantyny/luteiny w różnych warzywach w miligramach na 100 gramów (bd. – brak danych).

    Dieta, zwłaszcza niezawierająca ryb łososiowatych, dostarcza ok. 2 mg mezo-zeaksantyny dziennie, podczas gdy pokrycie pełnego zapotrzebowania wymaga dawki ponaddziesięciokrotnie większej. Obecnie istnieją suplementy złożone zawierające mezo-zeaksantynę, luteinę i zeaksantynę. Nie ustalono RDA dla barwników plamkowych. Uważa się jednak, że optymalna proporcja wagowa tych składników w suplemencie to odpowiednio 10:10:2 (np. preparat MacuShield Gold). Również dla astaksantyny nie została ustalona rekomendowana dawka dzienna. W kapsułkach preparatu BioAstin przyjmowanych raz dziennie jest jej 12 mg.
    Bioflawonoidy to naturalne, aktywne biologicznie związki z grupy flawonoidów. To one odpowiadają za wyraziste zabarwienie roślin, zwłaszcza owoców. Za jedne z bardziej istotnych właściwości bioflawonoidów uważa się ich działanie antyoksydacyjne. Są rekomendowane w zapobieganiu i spowalnianiu rozwoju zaćmy, AMD i retinopatii cukrzycowej. Występują w herbacie, czerwonym winie, owocach cytrusowych, borówkach, czereśniach, a także w produktach sojowych. Nie został dla nich określony RDA. Bioflawonoidów, jako substancji rozpuszczalnych w wodzie, w zasadzie nie można przedawkować, jednak niektóre z bioflawonoidów zawartych w cytrusach mogą wchodzić w niekorzystne interakcje z lekami. Np. w trakcie leczenia Co-Valsacorem – popularnym lekiem obniżającym ciśnienie tętnicze – zabronione jest spożywanie grejpfrutów.
    Do witamin mających wpływ na zdrowie narządu wzroku zaliczamy witaminy A, B12, C, D i E. Dawki terapeutyczne witamin z grupy B zwykle wielokrotnie przekraczają RDA. W diecie zaspokajającej potrzeby narządu wzroku nie powinno zabraknąć również mikroelementów (pierwiastków śladowych). Chodzi tu głównie o selen, miedź i cynk odgrywający ważną rolę w metabolizmie witaminy A. Natomiast jeśli chodzi o kwasy tłuszczowe, to warto tu wspomnieć jedynie o kwasie omega-3. Podstawowe dane dla ww. substancji zawiera poniższa tabela.

    Obecnie mamy na rynku dużą różnorodność suplementów reklamowanych jako wzmacniające wzrok, utrzymujące dobry wzrok czy nawet przywracające dobry wzrok. Jeżeli decydujemy się sięgnąć po któryś z nich, skonsultujmy to ze specjalistą i przestrzegajmy następujących zasad:
    • suplementujmy zdrową, dobrze zbilansowaną dietę,
    • przyjmujmy tylko produkty nieprzeterminowane,
    • nie przekraczajmy samowolnie RDA,
    • gdy jest wybór, kupujmy raczej kapsułki niż twarde tabletki,
    • zwracajmy uwagę na postacie suplementu i wybieramy postać łatwiej przyswajalną, np. witamina E w postaci D-alpha-tocopherolu jest dwukrotnie bardziej aktywna biologicznie niż w postaci DL-alpha-tocopherolu,
    • unikajmy wypełniaczy lub osłonek mogących być alergenami,
    • wybierajmy produkty markowe.

    Zbilansowana dieta jest sama w sobie prozdrowotna gdyż powinna chronić przed otyłością, a otyłość jest czynnikiem ryzyka podwyższonego ciśnienia tętniczego , które z kolei jest czynnikiem ryzyka podwyższonego ciśnienia śródgałkowego będącego czynnikiem ryzyka zachorowania na jaskrę. Podobnie otyłość jest czynnikiem ryzyka cukrzycy, która z kolei … itd.

    Polecam czytelnikom wprowadzenie do diety (albo zwiększenie ilości w diecie) wciąż zbyt mało popularnej rośliny kapustnej, jaką jest jarmuż. Jest to bogate źródło β-karotenu i najbogatsze źródło ksantofili plamkowych spośród oferowanych w najbliższym warzywniaku.

    Dr hab. Marek Kowalczyk-Hernandez
    Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego

    Polecamy